ቅንኢ – ሓደ ካብ’ቶም ዘይምሕሩ ሸውዓተ ሓጥያት ደቂ-ሰብ

‘ዘይቐንእ ኣይወለድ’ ይብሉ ኣበው። ዳርጋ ኩሉ ሰብ ዝፈልጣ ኣበሃህላ እያ’ውን። ቅንኢ ግን ክሳብ ክንድኡ ኣገዳሲት ድያ፧ ጥቕማ ዶ ዕንወታ ይዛይድ ይኸውን፧

ብርግጽ እቲ ቕንኢ ‘ቅዱስ’ እንተ ኾይኑ፡ ካልኦት ዝውንኑዎ ብቕዓት፡  ዓቕሚ፡ ደረጃ፡ ፍልጠት፡ ትሕዝቶ፡ ወዘተ ንስኻ’ውን ጽዒርካ ከምኡ ክትከውን ምብሃግ ጽቡቕ ነገር እዩ። ካብ ቅንኢ ተበጊስካ ነቶም ነዞም ዝተዘርዘሩ ባእታታት ዝውንኑ ንምሕንኳል፡ ንምዕናውን ንምጽራርን እንተ ተበገስካ ኸ፧ ‘ኣየውርድ’ ‘ዩ ዝበሃል፣ ምኽንያቱ፡ ቅንኢ ጠንቂ ተኸታተልቲ ዕንወታት ኮይኑ ይቕጽል ማለት እዩ።

ንምዃኑ ቕንኢ እንታይ እዩ፧ ካብ መግለጺኡ ክሳብ ኣብነታቱ ስዒቡ እነሆ፣ ንቐደም በሉ።

ቅንኢ ቃል ብቓሉ ክትጐም ከሎ ናይ ካልእ ሰብ ዋንነት፡ ብሉጽ ባህርያት ወይ ዕድል ዘለዓዓሎ ቅሑር ስምዒት ወይ ቅሬታ ዝመልኦ ባህጊ ማለት እዩ። ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ቅንኢ ናይ ካልእ ሰብ ጽቡቕ ባህርያት፡ እጀታ ወይ ካልእ ተደላዪ ነገራት ምምናይ ወይ ምድላይ ማለት እዩ። ቅንኢ ስምዒት እዩ፣ ሓደ ሰብ ኣብ ካልእ ሰብ ንዝርከብ ልዑል ብቕዓት፡ ዓወት ወይ ትሕዝቶ ዘይብሉ ምስ ዝኸውን`ሞ ከምኡ ክህሉዎ ክደሊ ከሎ፡ ወይ ከኣ እቲ ኻልእ ሰብ ነዞም ነገራት’ዚኦም ክኸስሮም ወይ ክስእኖም ክምነየሉ ከሎ ይኽሰት። ቅንኢ ስምዒታዊ ቃንዛ ይፈጥር፣ ነብሰ-ክብሪ የጥፍእ፣ ንያትካ ኣዕሪቡ ጥዕናኻ ከጉድል ይኽእል።

ፈላጣት ስነ-ኣእምሮ ካብ’ዚ ቀረባ ግዝያት ኣትሒዞም ክልተ ዓይነታት ቅንኢ ከም ዘለዉ እዮም ዘአንፍቱ ዘለዉ፣ ተንኰለኛ (እኩይ) ቅንኢን ዘይሓደገና (ቅዱስ) ቅንኢን። እኩይ ቅንኢ ሕሙም ሓይሊ ኮይኑ ነቲ ቀናኢ ሰብን ኣእምሮኡን ዘዕንኑ እዩ። ቅዱስ ቅንኢ ከኣ ብኣንጻሩ እወታዊ ደራኺ ሓይሊ ኮይኑ – ብቕኑዕ ኣገባብ ኣብ መዓላ እንተውዒሉ – እቲ ቐናኢ ሰብ ከም’ቲ ዝቐንኣሉ ሰብ ንምዃን ክቱር ድልየት ከሕድር ይኽእል።

ብቛንቋ ትግርኛ ‘ቅንኢ’ ጥራሕ ኢልና ክንስመዮም እንኽእል ክልተ ዓይነታት ቅንኢ ኣለዉ። እቲ ሓደ፡ እዚ ኣብ ላዕሊ ተገሊጹ ዘሎ ዘይናትካ ምድላይ (envy)፡ ወይ ድማ ነቲ ዘይናትካ ክትረኽቦ ዘይትኽእል እንተ ኾይንካ ናቱ ሕማቕ ምምናይ እዩ። እዞም ኣብ’ዛ ላዕለወይቲ ሕጡበ-ጽሑፍ ዘለዉ ክልተ ዓይነታት ቅንኢ ናይ’ዚኣ ክፋላት ምዃኖም ነስተውዕል! ንኣብነት፡ ጐረቤትካ ሓዳስ ማይ ትመስል ሞደል ማኪና እንተ ዓዲጉ’ሞ ንስኻ ከኣ ‘እዚኣስ ናተይ እንተ ትኸውን’ እናበልካ ‘ኣሕ’ ትብል እንተ ኾይንካ ወይ ድማ ከምኣ ከተጥሪ ከም ዘይትኽእል ስለ ዝመስለካ፡ ሕማቕ ከጋጥማ ትሓስብ ወይ ትምነ እንተ ኾይንካ፡ ብርግጽ እዚ ሓሳድ ቅንኢ ኣብ ከብድኻ ኣትዩካ ኣሎ ማለት እዩ። እቲ ኻልኣይ ዓይነት ቅንኢ (jealousy) ግን ነቲ ድሮ ምስኻ ዘሎ ካልኦት ከይወስድዎ ክትሰግእ ከለኻ ዝኽሰት እዩ። ንኣብነት፡ እቲ ብዓል ሓዳስ ማኪና ጐረቤትካ ንሰበይትኻ ኣስዲዑ ከይወስድልካ ትሰግእ እንተ ኾይንካ፡ እቲ ካልኣይ ዓይነት ቅንኢ (jealousy) ኣሎካ ማለት እዩ።

ቅንኢ ሓጐሶም መንጢሉ ኣደዳ ብስጭትን ግርጭትን ዝገበሮምን ገና ዝገብሮም ዘሎን ሰባት ኣመና ብዙሓት እዮም። ብሰንኪ እኩይ ቅንኢ ኣዝዮም ብዙሓት ዝምድናታት ውልቀ-ሰባት፡ ሕብረተ-ሰባትን ሃገራትን ዓንዮም እቶም። መብዛሕቲኡ ግዜ ብምሒር ነብሰ-ፍትወትን ኣነነትን ዝጥቅዑ ሰባት ብኻልኦት ወትሩ ዝቐንኡ ምዃኖምን ንዕኦም’ውን ከም ዝቕናኣሎምን እዩ ዝእመን። ከም’ዚኣቶም ዝኣመሰሉ ነብሰ-ፈቃር ሰባት ነቶም ዝቐንኡሎም ብምቊንጻብ እዮም ልዕልናኦም ከረጋግጹ ህርዲግ ዝብሉ። ሓደ ንጉስ ንኻልኦት ነጋውስ ኣንበርኪኹ ንጉሰ-ነገስታት ክኾነሉ ዝደሊ ምኽንያት ነቲ ናይ’ቶም ካልኦት ነገስታት ስልጣን ስለ ዝሃርፍ እዩ። ሱሩ ከኣ ቕንኢ እዩ። ቅንኢ ምልከት ነብሰ-ምትሓትን ተስፋ-ምቚራጽን እዩ።

ቅንኢ ኣዒንትና ኣዕዊሩ ዓቕምና ብምሉእነት ከይነዐውት ዓጊቱ ክሕዘና ወይ ክቕይደና ዝኽእል ሓደገኛ ስምዒት እዩ።

ቅንኢ ሓደ ካብ’ቶም ዝኸፍኡ ምንጭታት ሓጥያት ደቂ-ሰብ ምዃኑ ብብዙሕ ኣብነታት ተገሊጹ እዩ። ኣብ እምነት ክርስትና፡ ቅንኢ ሓደ ካብ’ቶም ሸውዓተ ዘይምሕሩ ሓጥያት ምኻኑ እዩ ዝእመነሉ። እቶም ዝተረፉ ሽዱሽተ ከኣ ትዕቢት፡ ስስዐ፡ ህርፋን (ናይ ገንዘብ፡ ወሲብ፡ ስልጣን፡ ወዘተ)፡ ህርጉምና፡ ቊጥዐን ትህኪትን እዮም። ኣብ መጽሓፍ ኦሪት-ዘፍጥረት፡ ቃኤል ንሓዉ ኣቤል ብሰሪ ቕንኢ ከምዝቐተሎ እዩ ዝግለጽ። ብመሰረት መጽሓፍ ጥበብ ሞት ናብ ዓለም ዝመጽአ ብሰንኪ ቕንኢ ድያብሎስ እዩ። ሃዋርያ ጳውሎስ ንቕንኢ ናይ ስጋ ሓጥያት ኢሉ እዩ ገሊጽዎ። እታ ናይ ኣካላትና መብራህቲ ዝኾነት ዓይኒ ብቕንኢ ምስ ዓወረት፡ መላእ ኣካላትና ጸልማት እዩ ዝወርሶ። እስልምና ንቕንኢ (ሕሳደ) ከም ርስሓት ልቢ ብምቚጻር፡ ናይ ሓደ ሰብ ጽቡቕ ተግባራት ከም ዘዕኑ እዩ ዝገልጾ። ኣብ ናይ ግሪኽ ጽውጽዋይ፡ ናይ ሄራ ቕንኢ ኣብ ልዕሊ ኣፍሮዳይት እዩ ንኲናት ትሮይ ወሊዕዎ።

ቅንኢ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ’ቶም ከም ጐረባብትናን ኣዝማድናን ዝኣመሰሉ ምሳና ብቐሊሉ እነወዳድሮም ዝዓለመ ምዃኑ’ዩ ዝእመነሉ። ኣብ 1950 ብዓውዲ ስነጽሑፍ ሽልማት ኖበል ዝተዋህበ፡ ብዓል ብርክት ዝበሉ ሞያታት እንግሊዛዊ በርትራንድ ሩሰል፡ “ለመንቲ ንሚልዮነራት ኣይቀንኡሎምን እዮም፣ ነቶም ልዕሊኦም ዕዉታት ዝኾኑ ለመንቲ ግን ይቐንኡሎም” ኢሉ ጽሒፉ ነይሩ። እዚ ዘለናዮ ናይ ማዕርነትን ናይ መራኸቢ ሓፋሽን ዘመን ንነብስና ምስ ካልኦት ብቐሊሉ ከነወዳድራ ስለ ዘተባብዓናን ዝሕግዘናን፡ ነቲ መንፈሳውን ዘይርአን ጐሲና፡ ኣድህቦና ኣብ ልዕሊ ነገራውን ዝጭበጥን ብምግባር ነቲ ናይ ቅንኢ መንፈስና ኩሉሳዕ ከነገንፍሎ ንርከብ።

ምንጪ እዚ ኹሉ ሃለኽለኽን ክእለትን ደቂ-ሰብ ቕንኢ ምዃኑ እዩ ዝንገረሉ። ደቂ-ሰብ ማዕረ ወይ ልዕሊ ጐረባብቶም ዝገብሮም ሃብቲ፡ ዝናን ደስታን ንምድላብ ዘኽእሉዎም ዓይነት ስራሓት ከም ዝመርጹ ድማ ይፍለጥ።

ቅንኢ ብጉልባብ ርህራሀ ወይ ሕውነታዊ ፍቕሪ፡ ደሞክራስን ማዕርነትን ዘደንፍዕ ሓይሊ ንማሕበራዊ ለውጢ እዩ ዝብል መጐት’ውን ኣሎ። ከም’ቲ ርእሰ-ማልነት ብስስዐ ዝምራሕ፡ ዴስነት ድማ ብቕንኢ እዩ ዝዝወር። ፖለቲካ ዴስነት ቅንኢ ዘይብሉ ሕብረተ-ሰብ ኣብ ምህናጽ ዝዓለመ’ኳ እንተኾነ፡ ካብ ተመክሮ ግን ዴስነት ዝያዳ ቕንኢ ከምዝወለደ እዩ ዝንገረሉ።

ጽሑፈይ በዘን ዝስዕባ ምስላታት/ኣበሃህላታት ክዛዝሞ፣

“ቅንኢ ቀጣን’ያ፣ ምኽንያቱ ትነክስ’ምበር ፈጺማ ኣይትበልዕን’ያ።” – ምስላ ስጳኛ

“ቅንኢን ቊጥዐን ዕድመ የሕጽሩ።” – መጽሓፍ መኽብብ

“ንሓደ ዝበልጸገ ዓርኪ ብዘይ ቅንኢ ምኽባር ኣብ ኣዝዮም ውሑዳት ሰባት ዝርከብ ባህሪ እዩ።” – ኢስኪለስ (Aeschylus)

*****

Sources:

  1. Wikipedia
  2. Heaven and Hell
  3. And others

26 ለካቲት 2018

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s