ጻዕዳ ሕማም (Vitiligo) ይሓዊ ዶ?

መልሲ፡ ከማይ እንተዀንኩም፡ “እወ”

መተሓሳሰቢ፡ ክቡራትን ክቡራንን ነበብቲ፡ ኣነ ኣብ ሕይወተይ ካብ ዘጋጠመኒ ሓቀኛ ተመኵሮ ዘካፍል ዘለኹ ሓደ ተራ ሰብ’ምበር፡ ብዓል ሞያ ሕክምና ከም ዘይኰንኩ ኣቐዲመ ክሕብረኩም እፈቱ። እዚ ኣብ’ዚ ዘካፍሎ ዘለኹ ትሕዝቶ ድማ ዝተፈላለዩ ጽሑፋት ብምባብ፡ ሰባት ብምሕታትን ካብ ናተይ ጭቡጥ ተመኵሮን ዝተዋህለለ ሓበሬታ እዩ። ከም መተካእታ ሕክምናዊ ምኽሪ ክውሰድ ከኣ የብሉን።

12-07-2020

ቀዳማይ ክፋል

ጻዕዳ ሕማም ብዓለም ደረጃ ሕብሮምን ዓሌቶም ብዘይገድስ ንኣብ ኵሉ ዕድመ ዝርከቡ ሰባት ዘጥቅዕ ናይ ቈርበት ኵነት/ሕማም እዩ። ብመሰረት ዓለማዊ ውድብ ጻዕዳ ሕማም ኣብ ምሉእ ዓለም 70 ሚልዮን ሰባት ጻዕዳ ሕማም ኣሎዎም። እዚ ናይ ቈርበት ሕማም’ዚ ብፍሉይ ዘጥቅዖ ሰብ ወይ ዓሌት ከም ዘይብሉ ካብ ፈለምኡ ምርዳእ ኣገዳሲ እዩ። “ክፍወስ ይኽእል ዲዩ?” ዝብል ሕቶ ቅድሚ ምምላሰይ ግን፡ ጻዕዳ ሕማም ብልክዕ እንታይ ምዃኑ ንጹር መረዳእታ መታን ክህልወና፡ ሕጽር ዝበለን ዝተጸምቈን ትሕዝቶ ከካፍለኩም።   

1. ጻዕዳ ሕማም እንታይ እዩ?

ብመሰረት መግለጺ ማሕበር ጻዕዳ ሕማም፡ ጻዕዳ ሕማም ነዊሕ ግዜ ዝጸንሕ፡ ገሊኡ ክፋል ቈርበት ኣካላት ሕብሩ ከም ዘጥፍእ ዝገብር (ጻዕዳ ወይ ጽገሬዳዊ ዝገብሮ) ናይ ቈርበት ኵነት/ሕማም እዩ።

ብቕልል ዝበለ ኣገላልጻ፡ ቈርበትና ናይ ገዛእ ርእሱ ሕብሪ ኣለዎ። ነቲ ሕብሪ ዘመንጭዉ ዋህዮታት ድማ ኣለዉና። እዞም ዋህዮታት ብዝተፈላልዩ ምኽንያታት ነቲ ሕብሪ ምምንጫው ምስ ኣቋረጹዎ፡ ኣብ’ቲ ሕብሪ ዘቋረጸሉ ክፋል ኣካላትና ጻዕዳ-ጻዕዳ ነቝጣታት ይፍጠሩ። እቶም ጻዕዳ ነቝጣታት’ዮም ድማ ጻዕዳ ሕማም ዝበሃሉ።

ጻዕዳ ሕማም ኣብ ኵሉ ክፋል ኣካላት ክርአ ዝኽእል’ኳ እንተዀነ፡ ኣብ’ዞም ዝስዕቡ ክፋላት ግን ዝያዳ ናይ ምምዕባል ተኽእሎ ኣለዎ፤

  • ኣዒንቲ፡ መሳዅቲ ኣፍንጫ፡ ሕምብርቲ፡ ኵርናዓት ኢድን ከባቢ ብልዕትን፣
  • ሳሕቲ ኣብ ውሽጢ ኣፍ ይርከብ’ዩ፣
  • ዕጻፍ ዘሎዎም ክፋል ኣካላት – ከም ኣብራኽን ኵርናዓት ኢድን።

ንጸጕርን ቈርበትን ሕብሪ ዝህቡዎ ሕብሪ ዝህቡ ዋህዮታት ስለዝዀኑ፡ ጻዕዳ ሕማም ዘለዎም ሰባት ጸጕሮም ቀልጢፉ ክሽይብን ናይ ከናፍሮም ሕብሪ ክጠፍእን ክርእዩ ይኽእሉ እዮም።

መን’ዩ ነዚ ኵነት/ሕማም ከማዕብ ዝኽእል ኢልካ ኣቐዲምካ ፍርዲ ክወሃብ ዝከኣል ኣይኰነን። ስለ’ዚ፡ ሰባት ዓይነት ቈርበቶምን መበቈሎምን ብዘየገድስ፡ ንዝዀነ ሰብ ከጥቅዖ ከም ዝኽእል ክንፈልጥ ይግባእ። ጸሊም ሕብሪ ኣብ ዘሎዎም ሰባት ግን ብዝያዳ ጐሊሑ ከም ዝርአ ክንርዳእ ኣለና። ብርህን ጽዕዱውን ዝበለ ሕብሪ ዘሎዎም ሰባት ግን ቈርበቶም ሕብሪ ምስራሕ ኣቋሪጹ ከም ዘሎ’ውን ዘይከስተውዕሉሉ ይኽእሉ እዮም።

ማሕበር ጻዕዳ ሕማም ብዝገበሮ መጽናዕቲ፡ ወላ’ኳ ጻዕዳ ሕማም ኣብ ዝዀነ ዕድመ ክጅምር ዝኽእል እንተዀነ፡ 95% ጻዕዳ ሕማም ካብ ዘሎዎም ሰባት ግን እዚ ኵነት/ሕማም ኣርባዓ ዓመቶም ቅድሚ ምምልኦም እዩ ዝመጽኦም። ኣነ ግን ካብ’ቶም 5% እየ።

2. ብዛዕባ ጻዕዳ ሕማም ክንፈልጦም ዘለና ሓቅታት

ጻዕዳ ሕማም ናይ ባዕለ-ብዩን (autoimmune) ሕማም እምበር ግዳማዊ ጸገም ጥራይ ኣይኰነን። ጻዕዳ ሕማም ንስርዓተ-ምክልኻል ኣካላት የጥቅዕ፣ ንሱ ከኣ ንቘርበት የጥቅዕ፣ ጸዓዱ ነቝጣታት ከኣ ይፈጥር።

  • ጻዕዳ ሕማም ተላጋቢ ሕማም ኣይኰነን። ጻዕዳ ሕማም ንዘሎዎ ሰብ ብምትካፍ/ምሓዝ ክለግበና ኣይክእልን፡ ንሱ ንኻልኦት ከልግበሎም’ውን ኣይክእልን።
  • ጻዕዳ ሕማም ምስ መንሽሮ፡ በሓይ (albinism) ወይ ለምጺ (leprosy) ምትሕሓዝ የብሉን።

ጻዕዳ ሕማምን (vitiligo) ለምጽን (leprosy) ፈላሊና ክንፈልጦም ይግባእ። ለምጺ (leprosy) ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ናይ ባክተርያ ረኽሲ እዩ። ጻዕዳ ሕማም ግን ረኽሲ ኣይኰነን።

  • ጻዕዳ ሕማም ኣካላዊ መጕዳእቲ ኣየስዕብን እዩ።

ነስተውዕል፡ ጻዕዳ ሕማም ረኽሲ ስለዘይኰነ፡ ብሰሩ ዝጕዳእ ክፋል ኣካላት የለን። ብርግጽ ትርእይቱ ምስ’ዚ ዘሎ ናይ ሕብረተ-ሰብ ኣዝዩ ትሑት ርድኢት’ዚ ሕማም (ብፍላይ ኣብ’ቶም ብስነ-ፍልጠት ዘይሰጐሙ ሕብረተ-ሰባት)፡ ኣብ ልዕሊ ሕሙማት ዝፈጥሮ ስነ-ኣእምሮኣዊ ሃስያ ኣዝዩ ከቢድ’ዩ። ብዛዕባ’ዚ ሕማም ዘሎ ርድኢት ዝዓቢ ድማ እንፈልጦ ጭቡጥ ሓበሬታ በብዓቕምና ምስ እነካፍል እዩ። ልክዕ’ዩ፡ እቲ ነዚ ዘስዓበ ጠንቂ እንታይ ምዃኑ ምስ ሓካይምና ተመያይጥና ክንፈልጦ ኣዝዩ ኣገዳሲ’ዩ። ጠንቂ ሓደ ነገር ምፍላጥ ቀዳማይ ስጕምቲ ፍወሳ ምዃኑ ክንግንዘብ ኣለና።

3. ዓይነታት ጻዕዳ ሕማም

ማሕበር ጻዕዳ ሕማም ከም ዝሕብሮሰለሰተ ዓይነታት ጻዕዳ ሕማም ኣለዉ። ኣከፋፍልኦም ኣብ ሓደ ሰብ ክንደይ ጻዕዳ ነቝጣታት ኣለዉዎን፡ ኣበየናይ ክፋል ኣካላቱ ይረኣዩን ይምርኰስ።

  1. ጻዕዳ ነጠብጣቡ ኣብ ሓደ ቦታ ዝርከብ ጻዕዳ ሕማም፣
  2. ከፊላዊ ጻዕዳ ሕማም፤ ብዙሕ ዘይልሙድ ተርእዮ ኰይኑ፡ ጻዕዳ ነቝጣታት ኣብ ሓደ ሸነኽ ኣካላት ጥራይ ይርከቡ፣
  3. ሓፈሻዊ ጻዕዳ ሕማም፤ ብዙሓት ነቝጣታት ኣብ ብዙሕ ክፋል ኣካላት ሕሙም ይርከቡ። ንየማናይን ጸጋማይን ክፋል ኣካላት ብማዕረ የጥቅዑ። እዚ እቲ ብብዝሒ ዝርአ ዓይነት ጻዕዳ ሕማም እዩ። 

4. ጻዕዳ ሕማም ተወርሶኣዊ ዲዩ?

ሽሕ’ኳ ጻዕዳ ሕማም ምስ ስድራቤታዊ ስነ-ሰረት/ዘርኢ ብንጹር ዝዛመድ እንተ ዘይኰነ፡ ኣብ ስድራቤታት ግን ክሰጋገር ይኽእል እዩ። ብዝተገብረ መጽናዕቲ፡ ጻዕዳ ሕማም ካብ ዘሎዎም ሰባት እቶም 30% ስድራቤታዊ ታሪኽ ዘሎዎም እዮም። ስለ’ዚ፡ ወላዲ ስለዘሎዎ፡ ቈልዑ ክህሉዎም ይኽእል’ዩ ኢልና ክንድምድም ኣይንኽእል ኢና። ነዚ ናይ ቈርበት ኵነት ከማዕብሉ ግን ልዑል ተኽእሎ ኣሎ።

5. ጠንቂ ጻዕዳ ሕማም እንታይ እዩ?

ጻዕዳ ሕማም ስለምንታይ ከም ዝኽሰት ክሳብ ሕጂ ፍሉጥ ኣይኰነን። ምስ ሕማማት ርእሰ-ብያነ (autoimmune diseases) ዝተተሓሓዘ ምዃኑ እዩ ዝግመት። እዚ ማለት፡ እቲ ካብ ሕማማት ዝከላኸል ስርዓት ኣካላትና ኣብ ክንዲ ነቶም ናይ ባዕዲ ታህዋስያን (ከም ብዓል ቫይረስ ወይ ባክተርያ) ዘጥቅዕ፡ ብጌጋ ነቶም ጥዑያት ትሹታት ኣካላትና የጥቅዖም። እቶም ፈለማ ዝረኣዩ ምልክታት ምናልባት ኣብ’ቲ ብርሃን ጸሓይ ዝያዳ ዝረክብ ክፋል ኣካላት ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። ገለ ጻዕዳ ሕማም ዘሎዎም ሰባት ብኻልእ ሕማም ርእሰ-ብያነ (autoimmune) ‘ውን ክጥቅዑ ይኽእሉ እዮም።

6. ጻዕዳ ሕማም ክንከላኸለሉ እንኽእል ሜላ ኣሎ ዲዩ?

ጻዕዳ ሕማም ኣበይ፡ መኣስ፡ ወይ’ውን ክሕዘካ ዲዩ ኣይፋል ክትግምተሉ እትኽእል ሜላ የለን። ከም’ቲ ጻዕዳ ሕማም ብኸመይ ከም ዝኽሰት ዘይንፈልጦ፡ ብኸመይ ከም እንከላኸሎ’ውን ክንፈልጦ ኣይንኽእል ኢና። ኣብ ዝዀነ ዕደም ከኽሰት ዝኽእል፡ ብምትሕንፋጽ ስነ-ሰረታውን ከባብያውን ኵነታት ከም ዝበጋገስ እዩ ዝሕሰብ። ዓለማዊ ውድብ ጻዕዳ ሕማም ከም ዝብሎ፡ ዝዀነ ሰብ – ቈልዑን ዓበይትን ናይ ኵሎም ዓሌታት – ኣብ ዝዀነ እዋን ጻዕዳ ሕማም ክሕዞ ይኽእል። ይዅን’ምበር፡ ብርክት ዝበሉ ረቛሒታት ኣብ ምብጋሱ ኣበርክቶ ከም ዘሎውም ይግመት’ዩ። ገለ ካብኣቶም፤

  • ጸቕጢ
  • ብሰንኪ ብርቱዕ ብርሃን ጸሓይ ኣብ ልዕሊ ቈርበት ዝወርድ ጕድኣት
  • ተወርሶ (heredity)
  • ምልውዋጥ ሆርሞናት ኣብ ኣካላት
  • ናብ ገለ ቀመማት ምቅላዕ
  • ናይ ጸላም ከብዲ/ኵሊት ኵነታት

ዝዀነ ንጻዕዳ ሕማም ዘአንፍት ምልክት ምስ ረኣና፡ እቲ ኵነት ጻዕዳ ሕማም ዲዩ ኣይኰነን ንምፍላጥ ኣቐዲምና ንሓኪም ክንውከስ ይግበኣና። ካብ ባዕላዊ ትንተና ክንርሕቕ ሓደራ እብለኩም። ነዚ ናይ ቈርበት ኵነት ዝምልከት መሰረት ዘይብሉ ማሪታዊ እምነትን ቤላቤለውን ስለዘሎ፡ ነዚ ክንነቕሓሉን ንጹር ሓበሬታ ረኺብና እንታይ ክንገብር ከም ዘለና ክንፈልጥን ይግባእ።

ኣብ ዝስዕብ ክፋል ናይ ባዕለይ ጭቡጥ ተመኵሮ፡ ኣብነትን ክውሰዱ ዘለዎም ስጉምታትን ሒዘ ክመጽኣኩም’የ። ክሳዕ ሽዑ፡ ሰናይ ወ ሰላም ምስ ኵልና ይዅን።

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s